https://docs.google.com/document/d/1TCo3rnIiVHE5zZzYv-IPds9U7XcfA48aDXHFGtPax4Y/edit

Dźwiękowe opowieści lokalnych przewodniczek i przewodników. Gdańsk i jego dzielnice. 
Oliwa, część druga. 
Dziś kilka słów o polskich lekarzach mieszkających w Oliwie od drugiej połowy XIX wieku. Są to przeważnie ludzie zapomniani, a przecież dbali nie tylko o kondycję fizyczną mieszkańców Oliwy. Sytuacja polityczna narzuciła im rolę lojalnych obywateli wobec państwa niemieckiego, ale upominali się o prawa dla Polaków. Byli jak Judymowie – szlachetni, kompetentni, empatyczni wobec najuboższych, szczęśliwie nie zatracali się w tej działalności społecznej i potrafili dbać o szczęście osobiste. To niekiedy narażało ich na krytykę współczesnych. Zanim jednak o ludziach, Grażyno, opowiedz więcej, w jakich warunkach przyszło im żyć. 
Oliwa w połowie XIX wieku przeżywała zastój ekonomiczny, a jej mieszkańcy, Polacy, poddawani byli intensywnym procesom germanizacyjnym. Zastój wiązał się i z kasatą zakonu cystersów, i z przestarzałym systemem produkcji, opartym na energii wodnej Potoku Oliwskiego, bo przecież nadchodziły już czasy pary i elektryczności. Coś drgnęło w 1870 roku, kiedy osada uzyskała bezpośrednie połączenie kolejowe z Gdańskiem i przez Koszalin z Berlinem. Przede wszystkim masowo zaczęli pojawiać się chłopi z okolicznych kaszubskich wsi w poszukiwaniu pracy. Pracowali w Gdańsku, ale chętnie osiedlali się w Oliwie. I tutaj poddawani byli nieustannym atakom ze strony niemieckiego kleru, szkoły, urzędów. Oczywiście ich celem była germanizacja nowych osadników. Ludność kaszubska w Oliwie długo nie posiadała żadnego przywódcy, bo rzadko osiedlali się tutaj Polacy posiadający wyższe albo średnie wykształcenie. Pojawiali się polscy księża i nauczyciele, ale gdy tylko podejmowali kroki związane choćby z upowszechnieniem nauki języka polskiego, zaraz karano ich i wysyłano w głąb cesarstwa niemieckiego. Tak było z Witoldem Kurelskim z Sopotu czy Feliksem Herstowskim z Chełma.  
Ale prócz nauczycieli i księży trafiali do Oliwy również lekarze i to polskiego pochodzenia. 
Tak i to właśnie oni początkowo pełnili rolę autorytetów wzmacniających polską tożsamość i rozwijających znajomość języka polskiego. Nieoceniony Franciszek Mamuszka, który opracował dzieje Kaszubów oliwskich, wspomina, że pierwszym lekarzem rodem z Kaszub był w Oliwie dr Jan Franciszek Żaczek ze Sławoszyna, rodzinnej wsi Floriana Ceynowy. Obaj panowie, z wykształcenia lekarze, włączyli się aktywnie do pracy społeczno-oświatowej na rzecz Kaszubów. Interesowali się ich życiem, próbowali zakładać organizacje mające na celu integrację i pomoc ekonomiczną. Najprawdopodobniej to Florian Ceynowa, zwany budzicielem Kaszub, zlecił doktorowi Żaczkowi prace organizacyjne w Oliwie nad założeniem organizacji pomocnej w przyuczeniu młodzieży do zawodu w rzemiośle. Chodziło o to, aby ułatwić młodzieży wiejskiej zdobycie zawodu i osiedlanie się w mieście, i stworzyć coś na kształt funduszu stypendialnego. Niestety nic z tych planów nie wynikło, a sam Żaczek z rodziną po kilku latach przeniósł się z Oliwy do Sopotu. Florian Ceynowa podsumował działalność doktora dosyć złośliwie. W liście do znajomego napisał, w tłumaczeniu na język Polski: „Doktor Żaczek jest lekarzem w Oliwie, ożenił się z uczoną Niemką i naszych opuścił”. Czy rzeczywiście małżeństwo doktora z gdańszczanką posługującą się językiem polskim i nawet uczącą się rosyjskiego osłabiło jego poczucie narodowe? Doktora, który do końca życia kolekcjonował polską literaturę, a do osobistego dziennika w pisywał wiersze polskich poetów? 
A jak sobie radził doktor Żaczek w Sopocie? 
Nieźle. Awansował, został zastępcą dyrektora kurortu, ale niestety zmarł przedwcześnie zaledwie w wieku 48 lat. 
Wracając do Oliwy, czy wiemy, kto objął posadę lekarza po doktorze Żaczku? 
Tak. Jego następcą został wyjątkowy człowiek, doktor Atanazy Katke. Pochodził z rodziny nauczycielskiej z okolic Szemuda. Był wyjątkowo zdolny i do tego pracowity. Po nauce w Pelplinie i Chełmnie, gdzie zetknął się z polskim ruchem niepodległościowym, dostał stypendium naukowe i ukończył studia medyczne w Gryfinie. W 1882 roku objął posadę oliwskiego lekarza i pełnił tę funkcję przez 46 lat aż do śmierci. Przyszło mu pracować wśród zróżnicowanej społeczności, pośród której polscy mieszkańcy stanowili ludność uboższą, zapracowaną, poddawaną germanizacji. Doktor Katke z żoną Honoratą zamieszkali przy dzisiejszej ulicy Opata Jacka Rybińskiego 15, w kamienicy naprzeciw wejścia do parku oliwskiego, niestety dziś już nieistniejącej. U doktora Katkego leczyli się nie tylko mieszkańcy Oliwy. Miał pacjentów z Wrzeszcza, z Gdańska, doceniano jego umiejętności zawodowe i wielką ludzką życzliwość. Często wyjeżdżał do pacjentów z kaszubskich wiosek. Zabierał wtedy książki polskie, czasopisma, gazety, zachęcał do czytania i rozmawiania po polsku. Był dla tych ludzi uosobieniem mądrości, autorytetu i lepszego świata. Należał też do wielu polskich stowarzyszeń. Ale też ponad 10 lat zasiadał w radzie gminnej w Oliwie. Razem z innymi radnymi podejmował decyzje związane z przyszłością osady, a był to okres, kiedy mocno stawiano na kuracyjny charakter Oliwy, więc głos doktora na pewno był znaczący. Poza tym, co ważne dla polskiego środowiska, w mieszkaniu przy Opata Rybińskiego 15 organizowano przyjęcia i koncerty kameralne dla oliwskiej Polonii. Zapewne bywali tu profesor Feliks Herstowski z żoną, osiadły w Oliwie po przymusowym opuszczeniu Chełmna, Antoni Pikarski, weteran powstania styczniowego, Anastazy Tejkowski, a może nawet proboszcz oliwski i ksiądz Mikołaj Krym. Honorata Katke, żona doktora, prowadziła nauczanie języka polskiego dla najmłodszych, organizowała upominki z okazji świąt, działała w towarzystwie Polek, długo by wymieniać jej zasługi. 
Ale czekaj, skoro wspomniałaś o dzieciach, opowiedz, proszę, o losach dzieci państwa Katków. 
Ich dzieci, Helena i Kazimierz, wychowywane były w wielkim przywiązaniu do polskości. Helena po ukończeniu szkoły średniej i nauce w Anglii i Francji została nauczycielką języka polskiego, francuskiego i angielskiego w Gimnazjum Polskim Macierzy Szkolnej w Gdańsku. Nie powiodło jej się w życiu osobistym, wyszła za mąż, ale żyła z mężem w separacji, a po drugiej wojnie powróciła samotnie do Oliwy. Niestety rodzinna kamienica została zburzona. Helena ponownie podjęła pracę nauczycielki w szkole i obsesyjnie czekała na powrót brata, Kazimierza. Nie chciała uwierzyć w jego śmierć na wojnie. 
A Kazimierz zginął. Jako oficer wojska polskiego i przedwojenny sędzia wojskowy w Poznaniu dostał się do niewoli sowieckiej w Starobielsku i został zabity w Katyniu. 
Widziałam jedno bardzo ciekawe zdjęcie Heleny niedawno na wystawie poświęconej Gimnazjum Polskiej Macierzy Szkolnej. Popatrz. 
Tak, ciekawe zdjęcie gabinetowe wykonane, wydaje się, w dobrym fotograficznym atelier. Widzimy młodą kobietę w niewymuszonej, ale eleganckiej pozie, w otoczeniu rekwizytów o morskiej tematyce. Kobieta zajęła miejsce w plażowym koszu. Chyba na dłużej, zdjęła bowiem rękawiczki, które trzyma w lewej dłoni. A może to chusteczka? Nie smukłe palce najpewniej obejmują miękkie rękawiczki. Młode kobiety przecież nie wychodziły z domu bez kapelusza i rękawiczek. Helena jest starannie uczesana, w wytwornym kapeluszu, z luźno przewiązaną kokardą pod brodą. Ma na sobie prostą, acz gustowną, jasną suknię miękko spływającą prawie do samej ziemi, która zostawia jedynie miejsce na czubki świeżo wypastowanych butów. Kobieta odłożyła na bok czasopisma, magazyny do czytania może o modzie. Może to poczytny wówczas „Bluszcz”? Ciekawy na tym zdjęciu jest podział na dwa plany. Na pierwszym, emanująca spokojem Helena, w zamyśleniu patrzy hen daleko poza kadr. Plażowy kosz, w którym przysiadła, troskliwie ją otula, chroni niczym muszla czy kokon. Materiałowa wyściółka kosza dodaje elegancji prostej sukni, a jego wykończenie białym materiałem z pomponikami w górnej części dopełnia staranności. Na drugim planie w tle szaleje morze. Widzimy namalowane energicznymi ruchami morskie bałwany z białymi grzywami. Jest też łódź pomiędzy. Wydaje mi się jako łącznik pomiędzy światami, pomiędzy wiekami. Helena zdaje się w całości należeć do minionej epoki. Czy jest gotowa na nowe, które nadchodzi? 
No właśnie, czy była gotowa? Została ostatnim potomkiem rodu Katków, a pod koniec życia już jako pensjonariusz u sióstr elżbietanek w Oliwie spaliła wszystkie dokumenty i pamiątki rodzinne. W ten sposób historia rodziny Katków i pamięć o nich przepadły bezpowrotnie. Nie ma już kamienicy przy ulicy Opata Jacka Rybińskiego 15, na której mogłaby zawisnąć pamiątkowa tablica, a na cmentarzu oliwskim na grobie rodzinnym jest klepsydra, ale na niej wspomina się tylko Helenę. Aż prosi się, aby w jakiś sposób upamiętnić ich wkład w historię Oliwy. 
Ale lekarzy działających w Oliwie było przecież więcej. 
Tak. W książce adresowej z 1897 roku obok doktora Katke wymieniony jest drugi lekarz, Aleksander Mazurke, nie tylko lekarz ogólny, ale też specjalista chorób dziecięcych i ortopedii. Mieszkał przy ulicy Opata Jacka Rybińskiego 9, czyli w budynku dzisiejszej biblioteki oliwskiej. Pochodził z Kartuz. Niestety nie zachowały się żadne informacje o jego zawodowej i społecznej działalności. Wiemy jedynie, że zmarł w 1903 roku. Oczywiście w miarę rozwoju Oliwy powiększała się liczba oliwskich lekarzy, na przykład w latach 1915-25 praktykuje tutaj aż sześciu lekarzy, a w 1921 roku pojawia się pierwsza lekarka. To Niemka Marie Senf, lekarz ogólny dla kobiet i dzieci, świetnie wykształcona. Niestety sprzyjała rodzącemu się nazizmowi, a nawet została członkiem NSDAP już w 1933 roku. W styczniu ‘45 roku opuściła Gdańsk jako lekarz okrętowy, opiekując się ludnością cywilną na statku Hansa. Osiadła w Niemczech, gdzie żyła aż do ‘92 roku, ukończywszy ponad 100 lat. 
Czy słyszałaś o innych lekarzach niemieckiego pochodzenia? 
W Oliwie działali jeszcze tacy lekarze jak lekarz ogólny Williebald Becker z ulicy Opata Rybińskiego 20, chirurg i ginekolog Hans Heyser z Obrońców Westerplatte 33, Karol Schubert, praktykujący lekarz ogólny przy Słonecznej 7, był też Kurt Macholz , lekarz wojskowy zamieszkały przy Podhalańskiej 21. No i Robert Klinge, lekarz ogólny, który od 1928 roku został właścicielem domu przy ulicy Opata Rybińskiego 22 i mieszkał w nim aż do końca wojny. Co ciekawe, jego mieszkanie zajął po drugiej wojnie polski lekarz Jerzy Jakesch, znany internista i geriatra. On należał do pionierskiego zespołu twórców Akademii Medycznej w Gdańsku. 
Dziękujemy za wysłuchanie podcastu „Oliwskie opowieści z fotografią w tle”. 
Grażyna Niemyjska. 
I Magdalena Majchrzakowska. Lokalne przewodniczki po Oliwie. Nagranie powstało w ramach projektu Instytutu Kultury Miejskiej. 
KONIEC