https://docs.google.com/document/d/1lnyGBRg3J-zlDCvsmrySFPoyYkgYsA6Xz_6-vydZqrs/edit
Bohaterką dzisiejszego spotkania jest ulica Kwietna w Oliwie. Rossengasse czy OlivaerRossengasse, jak mówiono po włączeniu Oliwy do Gdańska, jest jedną z najstarszych ulic Oliwy, bo już od Średniowiecza nad wodami potoku oliwskiego pracowały młyny, kuźnice,tartaki, a drogą do rynku odbywał się transport towarów. Przy niej budowano domy dla majstrów, czeladników, pomocników, skromne, parterowe, z nisko położonymi oknami i dużymi stromymi dachami. Z wyglądu bardziej podobne do wiejskich domów, bliskich sercu ich mieszkańców. A byli to Kaszubi, Polacy, Żydzi i Niemcy. Było tu gwarno, zielono.
Trzeba zauważyć, że ulica Kwietna zachowała swój niezwykły klimat do dziś. Choć już nie jest tu tak gwarno jak kiedyś, bowiem lokale użytkowe, zakłady rzemieślnicze czy sklepiki zmieniły swoją funkcję na mieszkalną. Nie ma rozlewni wód mineralnych, nie pracują młyny, ale wciąż spotkać można mnóstwo dzieci radośnie bawiących się w ogrodach i sąsiadów gawędzących przy płotach. A śpiew ptaków z pobliskiego lasu, turkot kół po bruku, zapach drewna palonego w kominkach i kwitnących latem róż sytuuje Kwietną poza biegnącym nieubłaganie czasem.
Wróćmy jednak do unikatowej zabudowy ulicy Kwietnej.
Ten unikat to kompleks około dziesięciu domów robotniczych pochodzących jeszcze z pierwszej połowy XIX wieku. Niestety ich uroda nie szła w parze z trwałością i troską o ich stan. Do naszych czasów zachowały się zaledwie trzy budynki: numer 39, 35 i 34 oraz 33. Z tych pozostałych najstarszy jest numer 33, zbudowany pod koniec XVIII wieku, czyli jeszcze przed upowszechnieniem maszyny parowej.
Czy właśnie o dawnych jego mieszkańcach chcemy dziś opowiedzieć?
Tak, wyobraź sobie, najpierw był ślub w Oliwie. Katolicki, więc w katedrze. Potem w urzędzie gminy w Domu Bramnym wójt Georg Czachowski spisał dokument podpisany przez młodych, czyli Franza Angela ze Sławutówka, później używającego nazwiska Aniołkowski,robotnika, oraz Julianne Neithard z Bysewa, córkę woźnicy. Był rok 1880.
Opowiedz proszę, jak wówczas wyglądała Oliwa?
Właściwie to była wioska. Liczyła wtedy około 4000 mieszkańców. Działało jedenaście młynów zbożowych, dwie kuźnice. Utwardzono już najważniejsze ulice, czyli dzisiejszą Opata Jacka Rybińskiego i Kwietną oraz ulicę Cystersów, od Domu Bramnego, znanego dziś pod nazwą Dom Zarazy, aż do katedry. Można było pociągiem dojechać z Oliwy do Gdańska, a nawet i do Berlina.
Słuchaj, to może dlatego nie sprawdził się pomysł na linię tramwajów konnych z Oliwy do Wrzeszcza? Zajezdnię przy dzisiejszym skrzyżowaniu Grunwaldzkiej i Pomorskiej zamknięto, a część stajen rozebrano, choć było to przecież pokaźne przedsięwzięcie.Stajnie na tej końcowej stacji mogły pomieścić 160 koni.
Tak, ale tramwaje, wprawdzie już elektryczne - wrócą tu, w 1908 roku, przy okazji uruchomienia linii do Jelitkowa.
Ale wracając do Aniołkowskich. Przyszło im żyć w czasie przełomu. Kiedy epoka przemysłowa dotarła do Gdańska i zastąpiła wodną energię, energią parową, w ślad za tym stanęły młyn, kuźnie i praca rzemieślnicza. Świadkami na ślubie byli sąsiedzi kowal i stelmach, czyli kołodziej – zawody, które w następnym pokoleniu znikną w Oliwie. A sam Franz Aniołkowski podjął pracę w nowym porcie jako sztauer, czyli robotnik zajmujący się załadunkiem i rozładunkiem drobnych towarów.
Jego córka Anna wspomina w swoim pamiętniku:
Wówczas tramwaju jeszcze nie było, więc ojciec wyruszał pieszo z domu o godzinie czwartejrano, zaopatrzony w blaszaną butelkę z kawą ich chlebak z prowiantem w postaci kanapek. Awracał późno, najczęściej około dziesiątej, jedenastej wieczorem. Brudny i zmordowany.Mimo że byliśmy liczną rodziną, mama najmowała się często do roboty w polu lub do prania.W naszym domu panowało hasło: ora et labora - módl się i pracuj.
Rodzina Aniołkowskich zamieszkała najpierw przy Kościerskiej 2. Potem przy Kwietnej 31, a w 1904 roku przeniosła się bliżej centrum Oliwy, właśnie na Kwietną pod numer 33.
Dom na Kwietnej był ceglanym domem parterowym z dużym dachem, charakterystycznie ściętym u szczytu i krytym dachówką. Choć cechował się prostotą, to pokuszono się o kilka zabiegów ozdobnych. Nad usytuowanymi nisko oknami i pod nimi, w charakterze parapetu,cegły ułożono w poprzek. Cztery jednakowe dzielone okna zaopatrzono w drewniane okiennice. Każda z wyciętym okrągłym świetlikiem. Jedna z okiennic przetrwała nawet do lat 70. Można ją zobaczyć, a także przekonać się, jak wówczas wyglądał dom, na zdjęciu umieszczonym na portalu Dawna Oliwa. Pokazuje ono, jak i zdjęcia wykonane dziś, że bryła domu pozostała nietknięta. Cóż, jedynie nowi lokatorzy wprowadzili kilka zmian, podkreślających jej wielorodzinność.
Powróćmy do historii rodziny Aniołkowskich.
A więc Franz pracował w Nowym Porcie jako robotnik załadunkowy, a jego żona Julianna prowadziła dom i dorywczo pracowała, kiedy dzieci można było zostawić pod opieką sąsiadki czy też starszego rodzeństwa. Dzieci pojawiły się szybko, właściwie co dwa lata. Najpierw Maria, potem Marta, Berta, Anna, za nimi Johann, potem bliźniaki August i Paul, a na koniec Augusta, zwana Lili, i Klara.
W międzyczasie zmarli chłopcy, więc ostatecznie doczekali się państwo Aniołkowcy szóstki dziewcząt, z których Anna, autorka wspomnień, wymagała dodatkowej opieki jako niepełnosprawna ruchowo, miała niedowład prawej nogi po paraliżu dziecięcym. Anna wspomina, że do ósmego roku życia nie chodziła, ale wypełniała obowiązek szkolny, bo zanoszono ją. Szkoła podstawowa wieloklasowa dla dzieci ewangelickich, jak i katolickich,mieściła się w dawnych zabudowaniach poklasztornych.
Czasy szkolne wspomina Anna Aniołkowska z wielkim sentymentem:
Latem, w dniu święta szkoły, wszystkie klasy ciągnęły do cudownej doliny radości ulicą Kwietną, przy której mieszkaliśmy pod numerem 31. A ja stałam przy drodze i przyglądałam się temu pochodowi. Mamie pewnie było przykro, że nie mogę brać udziału w zabawie. Dała mi więc 5 fenigów i powiedziała: „Idź wolniutko do piekarni Balzereita i kup sobie drożdżówkę, a potem siądź sobie na schodach i zjedz ją”. Byłam szczęśliwa i zadowolona. Uczyłam się bardzo chętnie i pilnie. Każdego roku zdawałam do następnej klasy i 1października 1902 roku ukończyłam szkołę z bardzo dobrym świadectwem.
Po szkole rodzina musiała podjąć decyzję, co dalej i postanowiono, że Andzia zostanie krawcową. Jej marzenie o byciu nauczycielką uznano za nierealne. I tak szesnastoletnia Anna Aniołkowska rozpoczęła naukę zawodu mistrzyni krawieckiej Joanny Brey przy ulicy Czyżewskiego 2, wtedy Ludolfiner Weg 2. Po kilku miesiącach była już gotowa do samodzielnej pracy. Nasza bohaterka nie wiedziała, że w kamienicy, gdzie uczyła się zawodu,za kilka lat zamieszka kaszubski działacz Antoni Abraham. W pewnym sensie również związany z krawiectwem. Zajmował się bowiem obwoźną sprzedażą maszyn do szycia i przy tej okazji agitował za polskością. Pochodził z okolic Pucka, jak ojciec Anny, więc niewykluczone, że panowie utrzymywali kontakty i spotykali się choćby na mszach w kościele.
Na razie Anna rozpoczyna samodzielną pracę krawcowej, ale bez maszyny do szycia. Trudno powiedzieć, kto podsunął jej pomysł napisania listu do cesarza z prośbą o pomoc. W każdym razie Andzia napisała taki list i po kilkunastu dniach…
Tutejszy spedytor, Janzen, dostarczył nam do domu maszynę od królewskiego dostawcy dworu, Emila Halbartha. Za jej dostarczenie musieliśmy zapłacić trzydzieści fenigów. Maszyna była pierwszorzędna, wspaniała z wszelkimi szykanami, z ręcznym i nożnym napędem, licznymi szufladkami, ze specjalną kasetką na szpilki wyścieloną zielonym aksamitem. Cudo. Był to wspaniały prezent gwiazdkowy. Ogromnie się cieszyłam, dziękowałam Bogu, a i do cesarza napisałam list dziękczynny.
Maszyna przyniosła radość i sukces w zawodzie, chociaż może to bardziej zasługa pracowitości Andzi. W każdym razie Anna miała tyle zleceń, że w styczniu 1910 roku zatrudniła już dwie uczennice, a potem jeszcze więcej, by stwierdzić…
W czasie od 1919 do 1935 roku nauczyłam około dwustu młodych dziewcząt pięknej sztuki krawiectwa.
Anna otrzymywała również zlecenia wyjazdowe. Szyła w wielu majątkach, na Kaszubach i w parafiach. Lubiła wyjazdy do majątku Place koło Kielna, zarządzanego przez Franciszka Hirscha. We wspomnieniach napisze:
Kiedy wybuchła wojna 1914-1918, nie ucierpieliśmy specjalnie, bo dzięki moim uczennicom ze wsi, a szczególnie dzięki panu Hirschowi, byliśmy na tyle dobrze zaopatrzeni, że mogliśmy wspomóc innych, dzieląc się z nimi.
Anna Aniołkowska, córka Franza z ulicy Kwietnej 33, pracowała jako krawcowa do 1935 roku, aż do śmierci matki, by potem po niej przejąć rolę gospodyni domu i opiekę nad ojcem i niezamężnymi siostrami. Od 1919 roku w domu była już elektryczność, a zarobione pieniądze szły na wykształcenie sióstr. Lili została przedszkolanką, a potem buchalterką. A Klara nauczycielką. Pozostałe siostry wyszły za mąż i wyjechały z Oliwy.
Anna, pracowita i obowiązkowa, znajdowała przyjemności w drobnych, codziennych czynnościach. Latem wyjeżdżała na pielgrzymki. Jej ulubionym miejscem było sanktuarium maryjne w Bardo Śląskim niedaleko Wrocławia. Była tam wielokrotnie. Wspomina:
W latach 1927-35 jeździłam co roku do Bardo. Zazwyczaj sama, bo siostry nie zawsze mogły brać urlop w lipcu. Przez cały rok żyłam myślą o tym wyjeździe, cieszyłam się, odmawiałam sobie wielu rzeczy, żeby tylko zaoszczędzić. I kiedy na początku lipca nadchodził wreszcie ten dzień, gdy mówiłam: jutro wyruszam z Gdańska o wpół do ósmej, to nie posiadałam się z radości. Mama smażyła na pożegnanie placki kartoflane, walizka była spakowana i odjeżdżałam tramwajem do Gdańska. Na dworcu głównym czekała na mnie siostra z wykupioną miejscówką i pomagała mi się ulokować w przedziale. Zazwyczaj miałam miejsce przy oknie. I odjazd w imię Boże.
Im bliżej współczesności, tym bardziej wspomnienia Anna Aniołkowskiej stają się lapidarne, bliższe zapiskom kronikarskim.
W październiku 1940 roku zmarła moja mieszkająca we Wrzeszczu siostra Berta. W wieku 54 lat. I została pochowana na cmentarzu w Brętowie. W 1941 roku poszedł jej śladem nasz dziewięćdziesięciojednoletni ojciec. Oczywiście żałowałyśmy go, ale i dziękowali Bogu, że nie musiał oglądać tego, co w następnych latach nastąpiło. Od października 1943 do marca 1945 odmawiałyśmy codziennie w domu w towarzystwie piętnastu, dwudziestu dzieci różaniec.Często śpiewaliśmy suplikacje. 23 marca 1945 roku musiałam z siostrą opuścić mieszkanie i schronić się w piwnicy na Leśnej 1. 25 marca nasi przyjaciele i wyzwoliciele zajęli Oliwę.Przerażenie, strach i trwoga nie zostały nam oszczędzone, ale Pan Bóg kierujący światem ochraniał nas swoim płaszczem także w tych koszmarnych czasach. Ocalałyśmy i mogłyśmy po paru dniach wrócić do mieszkania. Stopniowo życie się normalizowało.
Nie wiemy, czy dotarły do Anny informacje o losach bliskich i znajomych. Czy wiedziała na przykład, że Franciszek Hirsch z Placów, który dostarczał im żywność podczas pierwszej wojny, teraz jako wróg hitleryzmu ukrywał się przed aresztowaniem i zmarł? Czy wiedziała, co Rosjanie robili z kobietami niemieckimi, ukrywającymi się w katedrze w marcu 1945 roku? We wspomnieniach nie porusza tych tematów. Pisze, że powoli wszystko wracało do normalności. Anna i jej siostra zajęły się krawiectwem, a właściwie przeróbkami. Potem siostra ukończyła kurs księgowości w języku polskim i mogła wrócić do dawnego zawodu. Anna wspomina:
U Aniołkowskich zrobiło się znów wesoło i radośnie. Obchodziliśmy różne uroczystości, jak w dawnych dobrych czasach. Adwent i Boże Narodzenie, Nowy Rok, urodziny, karnawał, wycieczki letnie, wyjazdy, a jesienią dożynki. Zapraszaliśmy na te okazje mieszkających tu jeszcze znajomych, przede wszystkim krewnych z Wejherowa, a także państwa Herbasch, Urbańskich, Ostrowskich, Ellwartów. Nie mogło zabraknąć też pana Pettke.
Ale wszystko ma swój koniec. W lipcu 1957 roku zmarła Lili, siostra Anny, a i jej zdrowie zaczęło się gwałtownie pogarszać. Dom opustoszał. Jeszcze chwile radości pojawiały się latem podczas odwiedzin siostry Klary, która została nauczycielką w małej miejscowości koło Berlina. W oliwie, na Kwietnej spędzała wakacje. Niestety i ona odeszła. Zmarła podczas urlopu i została pochowana na oliwskim cmentarzu. 10 lat później zmarła i Anna Aniołkowska.
Jednak, Grażyno, pozostało coś, co ma niezwykłą moc, co pozwala obronić przed tym, co mija bezpowrotnie. To fotografia. Dostałam od ciebie fotografię z 1914 roku, a dzięki niej mogę spojrzeć Annie Aniołkowskiej prosto w oczy. Wyjątkowa, czysta kompozycja diagonalna łagodnie i skosem wiedzie nasz wzrok od lewa do prawa. Za scenografię służy ściana domu z czterema oknami. To dom Aniołkowskich na Kwietnej. Dwie linie. Linia dachu i krawężnika wyznaczają przestrzeń dla bohaterów zdjęcia. Anna nie jest sama. Oprócz niej wzdłuż ściany domu stanęły jeszcze cztery osoby. Cała grupa pozuje do zdjęcia, stojąc, ale nie razem. Dwie kobiety blisko siebie przy pierwszym oknie, kolejne pojedynczo przy drugim i trzecim, a między nimi chłopiec. Wszystko tu jest schludne, spokojne i ładne. Twarze, stroje, ustawienie. Jakby to było zdjęcie reklamowe mody albo prezentacja przekonań czy koncepcji. Kobiety ubrane są w wyprasowane bluzki i długie spódnice. Anna włożyła czarny fartuch. Dziewczyna obok niej, może uczennica, biały. Ostatnia kobieta w czerni wydaje się być w większej elegancji. Ma bowiem jeszcze na głowie kapelusz. Pozostałe panie włosy zaczesały chyba w niski kok.Kobiety wyprostowane, z powagą patrzą w obiektyw. Anna trochę przechylona. Znając jej biografię, wiemy, dlaczego. Wszystkie trzymają ręce za plecami. Chłopiec też. Tylko on jedyny tak nonszalancko opiera się o ścianę i jakby mu było obojętne, że tu jest.Fajny to robi kontrast. Z przyjemnością patrzy się na to zdjęcie. Tym większą w kontekście wysłuchanej przed chwilą opowieści.
Tak, bo po odejściu Anny i Lili Aniołkowskich w domu przy Kwietnej pojawili się nowi lokatorzy. Czy dzisiaj ktoś jeszcze pamięta starszą panią, która w słoneczne dni lubiła siedzieć przy oknie? Dopóki oczu starczyło, wyszywała ręczne robótki, czytała i pisała wspomnienia, dziękując Bogu i sąsiadom za opiekę na stare lata. My podziękujmy jej za te wspomnienia.
Dziękujemy za wysłuchanie podcastu Oliwskie opowieści fotografią w tle.
Grażyna Niemyjska i Magdalena Majchrzakowska, lokalne przewodniczki po Oliwie. 
Nagranie powstało w ramach projektu Instytutu Kultury Miejskiej.