https://docs.google.com/document/d/1k0XC6wV7CVLyIq6N0VcvRdxHwN6zh8Eyy2hfFzKmuY8/edit

- Madziu, czujesz wiosnę?
- Oj tak.
- Pierwsze silniejsze promienie słońca, śpiew ptaków, nieśmiałe przebiśniegi czy pierwiosnki.Wspaniały czas, początek i wszystko jeszcze przed nami. Lubię wtedy spacerować po Parku Oliwskim w poszukiwaniu śladów wiosny i często myślę o oliwskich ogrodnikach, bo im zarówno Park, jak i Oliwa wiele zawdzięczają.
Tak, sam ogrodnik, jeśli idzie z nim pasja i powołanie, jest przecież niczym czarodziej, to architekt piękna, projektant powodów do zachwytu, kreator przestrzeni pełnej równowagi, w której możemy dostrzec zmienność, ale także naturalną powtarzalność. Ale zajrzyjmy do naszego ogródka. Jak było w Oliwie? Czy Cystersi zatrudniali do prac ogrodowych specjalistów, czy byli samowystarczalni?
Na pewno znali się i na piśmie świętym i na ogrodnictwie, ale sądzę, że do zadań specjalnych zapraszali specjalistów. Tak było w przypadku opata Jacka Rybińskiego, który zapragnął mieć przed swoim Pałacem ogród według ówczesnej mody. I zlecił to zadanie Kazimierzowi Dembińskiemu z Kocka, który wcześniej pracował przy ogrodach w Wilanowie. Powstała wtedy barokowa część parku, dziś nazywana francuską. Przed frontem pałacu pojawił się wspaniały partner ogrodowy, ozdobione fontanną, z symetrycznym obrysem pełnym różnobarwnych kwiatów. Do tego po obu stronach bindaże, czyli tak ukształtowane drzewa, że ich gałęzie tworzyły jakby korytarze. No i wisienka na torcie, czyli piękna aleja lipowa, tak ukształtowana, że tworzyła iluzję optyczną. Wydawało się, że wody kanału w parku stykają się z wodami Zatoki Gdańskiej, a pływające tam statki lada moment pojawią się w parku.
Cystersi nazywali to drogą do wieczności. Potem przyjęła się nazwa „Książęcy widok”. Ale dzisiaj, kiedy drzewa przesłaniają połączenie wód i nie ma tego wrażenia, samo miejsce jako atrakcja trochę straciło na znaczeniu. A szkoda.
Do francuskiej części parku można również zaliczyć pobliski paradyż, czyli raj, szeroką sztuczną dolinę, na skraju której znajduje się obecnie popiersie Adama Mickiewicza, patrona naszego parku, obok kwiatowego kobierca rosną magnolie, rododendrony, azalie, które już niedługo zaczną pięknie kwitnąć. A obok można sobie poszeptać w grotach szeptów, to też wspaniała atrakcja parku.
Groty szeptów to zasługa kolejnego ogrodnika, sprowadzonego do Oliwy w 1794 roku, a mianowicie Johanna Salzmanna. Zmieniły się czasy, a z nimi moda na projektowanie ogrodów. Na stałe ogrody angielsko-chińskie, czyli pochwała dzikości, natury, swobody,romantyzmu, ale wszystko pod bacznym okiem ogrodnika.
Zamiast przystrzyżonych, symetrycznych klombów - asymetria, nieregularne linie, sztuczne wzniesienia. To prawdziwe wyzwanie dla ogrodnika tak prowadzić rośliny, aby wydawało się, że rosną dziko, sprawiając przy tym wrażenie piękna i naturalności. W Parku Oliwskim pojawiły się wtedy Groty Szeptów i pagórki zwane Piekło i Niebo, a także wodospad na miejscu dawnego oliwskiego młyna. Salzmann był bardzo zręcznym ogrodnikiem i z zapałem realizował ambitne plany kolejnego opata, czyli Karola Hohenzollerna. Ich zasługą jest poszerzenie parku o część, która przylegała aż do wzgórza, które my nazywamy Pachołkiem, a w tamtych czasach nadano mu nazwę Carlsberg. Właśnie na cześć opata. na szczycie wzgórza stanął drewniany pawilon widokowy, który później, około 1882 roku, zamieniono na wysoką, murowaną wieżę, trochę w stylu wież zamkowych. Górowała nad Pachołkiem aż do pamiętnego marca 1945 roku.
Opowiedz, proszę, co wiemy o życiu osobistym Salzmanna.
Na pewno mniej, niż chcielibyśmy wiedzieć. Założył rodzinę, z którą mieszkał w dawnym domu ogrodnika na terenie Folwarku Opackiego. Domek zachował się do dzisiaj, to siedziba firmy Doraco. Potem otrzymał od kolejnego opata, Józefa Hohenzollerna, nowy dwór u stóp Pachołka, gdzie już jego potomkowie otworzyli hotel Zum Carlshof. Dzieci Saltmanna rosły, zdobywały wykształcenie, wzrosła również pozycja i zamożność Salzmanna w Oliwie i Gdańsku. Wykonał projekty innych ogrodów, na przykład dla loży masońskiej Eugenia pod Ukoronowanym Lwem, której zresztą był aktywnym członkiem. Salzmann i jego potomkowie osiedli w Oliwie i stali się ważnymi obywatelami osady, również dobroczyńcami. Jako dowód podam, że w 1888 roku sfinansowali ujęcie wody pitnej, czyli wodociąg dla Oliwy z ujściem w pobliżu szkoły czerwonej. Upamiętniono Salzmanna, czyniąc go patronem ulicy, która dzisiaj nazywa się Opacka.
Szkoda, że nie zachował się żaden portret Salzmanna. Fotografia nie była jeszcze tak powszechna.
Tak, on zmarł w 1831 roku, na cholerę jak tysiące gdańszczan i oliwiaków w tamtym czasie.Pochowano go najpewniej na dawnym cmentarzu cholerycznym w Oliwie. Dzisiaj jego ślad wyznacza krzyż znajdujący się w pobliżu zbiegu ulicy Krzywoustego i Mściwoja Drugiego.
A kto został jego następcą na stanowisku inspektora Ogrodu Królewskiego w Oliwie?
Kolejny przybysz, ale spoza Gdańska. Wykształcone ogrodnik Johann Georg Schondorf, ale o nim wiemy naprawdę niewiele. Oprócz tego, że przez 45 lat dbał o ogród.
W tamtych czasach modne było sadzenie roślin z innych stref klimatycznych, a więc Schondorf sprowadzał rośliny z różnych zakątków świata i czuwał nad ich adaptacją w naszych warunkach klimatycznych. To dzięki niemu mamy w Parku Oliwskim kasztany jadalne, tulipanowce, miłorzęby, magnolie, rododendrony i wiele innych egzotycznych gatunków. Dzielił się swoją wiedzą na łamach ogólnoniemieckich czasopism fachowych, a także przewodniczył Towarzystwu Budowy Ogrodów w Gdańsku.
Towarzystwo Budowy Ogrodów. Ciekawa instytucja, wiesz jak działała?
Nieocenionym źródłem informacji jest książka Katarzyny Rozmarynowskiej „Ogrody odchodzące?”, ze znakiem zapytania na końcu. Tam pani profesor pisze, że spotykano się na tematycznych wykładach, dyskutowano na temat nowych tendencji w projektowaniu ogrodów, odwiedzano i organizowano wystawy, wydawano publikację, założono nawet biblioteczkę ogrodniczą i wydawano pismo.
Całkiem pracowicie.
Nie koniec na tym. W 1871 roku założono szkołę, w której uczono rysowania planów ogrodów, podstaw miernictwa, organizowano też kursy doskonalenia zawodowego dla młodych adeptów sztuki ogrodniczej. Prowadzano też działalność edukacyjno-wychowawczą w szkołach. Na przykład wiosną rozdawano dzieciom sadzonki roślin, a jesienią urządzono wystawę wyhodowanych przez nich kwiatów. Były też konkursy na upiększanie balkonów i przedogródków.
Brzmi to bardzo współcześnie, chociaż tego rozmachu w działaniu moglibyśmy im pozazdrościć.
W przewodniku Zernecke pod tytułem „Cały Gdańsk za dwadzieścia srebrnych groszy”wydanym w 1843 roku można przeczytać: „Pod troskliwą opieką królewskiego inspektora Schondorfa ogród zyskuje co roku więcej blasku, bogactwa kwiatów i smaku. Przede wszystkim są tu tysiące georginii”.
Musiało wyglądać pięknie. A powiedz proszę, kto był jego następcą?
Tym razem ogród oddano w ręce gdańszczanina, Juliusa Gottlieba Radike, który przez 18 lat czuwał nad jego rozwojem i urodą. Radike to barwna postać. Również o dużych ambicjach artystycznych. Wcześniej był właścicielem kilku kwiaciarni, ale aż przez osiem lat kierował letnim teatrem o nazwie Victoria, który znajdował się przy ogrodnictwie na Nowych Ogrodach 6. Radike również aktywnie działał w Towarzystwie Budowy Ogrodów i wzorem swoich poprzedników należał do loży masońskiej Eugenia. Oczywiście taki inspektorkierował dużą grupą ogrodników i współpracował z właścicielami szkółek roślin ozdobnych i użytkowych.
Wkraczamy już chyba w wiek XX.
Jeszcze chwila. Radike zmarł w 1898 roku i przez rok utrzymywał się wakat na stanowisku inspektora ogrodu, aż pojawił się przybysz z głębi Niemiec, Erick Wocke, i pełnił tę funkcję przez kolejne 30 lat. Nie wiem, czy do listu motywacyjnego dołączył swoją fotografię, ale gdyby tak było, moim zdaniem, zyskałyby podwójne zainteresowanie. Spójrz, Madziu.
Oj no rzeczywiście, zwłaszcza na tym zdjęciu wygląda bardzo atrakcyjnie. Widzę eleganckiego człowieka z zawadiacko podkręconym wąsem i wystylizowaną krótką brodą, która podkreśla jego ostry, męski kontur twarzy. Ma na sobie ciemny kapelusz i garnitur. Przy białym kołnierzyku koszuli wywiązany luźno fular. Siedzi w swobodnej pozie. Lewą rękę oparł na lewym udzie, a prawą jakby od niechcenia lekko położył na prawym. Spokojny, w zamyśleniu patrzy hen przed siebie. Erick Wocke przysiadł na kamieniu, jednym z wielu, wokół niego widać bowiem rumowisko skalne. Cielska kamieni o ostrych krawędziach przeplatane gdzieniegdzie kosówką, wspinają się aż po horyzont. Wocke w czarnym garniturze naprawdę pięknie rysuje się w tym krajobrazie.Jednak patrząc na tę fotografię, nie da się uciec od myśli, że cała ta scena została starannie upozorowana. Sam strój pana Ericka zupełnie nie wskazuje na uczestnictwo w wysokogórskiej wyprawie, a i buty - wypolerowane trzewiki o zwężających się kwadratowych noskach wydają się bardziej odpowiednie na trotuar niż górskie ścieżki.To zdjęcie wydaje mi się świadomą konstrukcją, podkreślającą, czy ja wiem… może osobowość Ericka Wocke? Zdecydowany charakter? Ale na pewno jego zainteresowania, o których pewnie nam zaraz opowiesz.
Tak, bo to zdjęcie tak naprawdę jest ilustracją jego zainteresowań. Zrobiono je w alpinarium w Berlinie, którego był założycielem. Po tych doświadczeniach w Berlinie, Wrocławiu, Zurichu, Erick Wocke przybył do Oliwy. Poza praktyką w ogrodach botanicznych, miał już wtedy spore osiągnięcia naukowe. Publikował, organizował spotkania naukowe, specjalizował się w tworzeniu ogrodów skalnych, gdzie w warunkach innych od naturalnych mogły rozwijać się rośliny alpejskie. Z takim celem przystąpił do dzieła w Oliwie i osiągnął wspaniałe rezultaty.
Około 570 gatunków roślin wysokogórskich można było podziwiać w oliwskim alpinarium. Przybywali tu przyrodnicy i zwykli spacerowicze, aby zachwycać się na przykład kwitnącymi cyklamenami. Pierwsza wojna i zmiany po niej zahamowały rozwój alpinarium. Jego twórca przeszedł na emeryturę, ale nadal krzątał się wokół roślin alpejskich i przeznaczył część swoje emerytury na ich pielęgnację. Zmarł w 1941 roku i najpewniej spoczął w ewangelickiej części cmentarza oliwskiego. Natomiast my mamy po nim pamiątkę i nie myślę tu o kamieniach, pozostałościach po jego alpinarium, ale o przepięknych magnoliach, które onzasadził.
Pozostałości po alpinarium należy szukać po prawej stronie od wejścia głównego, tuż za aleją lipową.
A magnolii na skraju alpinarium, przy palmiarni. Jedna z nich to magnolia Soulange'a, o kulistej, rozłożystej koronie, która - jeśli mnie pamięć nie myli, pod koniec kwietnia zachwyca pięknymi, dużymi kwiatami w kształcie kielichów. Mamy szczęście, tu w Oliwie przyroda wciąż mówi do nas donośnym głosem. Park Oliwski jest przecież atrakcyjny o każdej porze roku. Kwitnące bzy na skwerze Ireny Jarockiej zapierają dech w piersiach, a leśna otulina i rzędy lip przy brukowanych uliczkach wciąż sytuują Oliwę poza zawieruchą wielkiej aglomeracji. A zatem, spacerujmy, obudźmy zmysły i śpiewajmy ogrody.
Dziękujemy za wysłuchanie podcastu „Oliwskie opowieści z fotografią w tle”.
Grażyna Niemyjska i Magdalena Majchrzakowska, lokalne przewodniczki po Oliwie.
Nagranie powstało w ramach projektu Instytutu Kultury Miejskiej.