https://docs.google.com/document/d/1HqnNb45sGg7WJxCP0I0QImLJuPCCcvubVZLQ_u7-nKQ/edit

Dźwiękowe opowieści lokalnych przewodniczek i przewodników 
Gdańsk i jego dzielnice 
Oliwa, część 8. 
Magda, zabieram cię na wycieczkę. 
A gdzie? 
Niedaleko - i trasa urocza. Prawdę mówiąc, bardzo znana; powędrujemy ulicą Polanki, wspominając wydarzenia i ludzi, którzy tutaj mieszkali, zignorujemy współczesny hałas i zagęszczenie aut i spróbujemy przenieść się w czasie. 
Świetnie, potrzebuję odpoczynku, no i jest trochę tekstów literackich związanych z tą ulicą, o których warto wspomnieć. Więc ruszajmy. 
Tak, ale najpierw obrazek ze średniowiecza. Opuszczamy opactwo cystersów w Oliwie. Jesteśmy na skraju wzgórz ukształtowanych przez lodowiec, porośniętych lasem. Przed nami wije się malownicza, piaszczysta droga prowadząca z opactwa do Gdańska. Ze wzgórz wypływają liczne potoki rzeczne i tą rozjeżdżoną drogą co rusz przetacza się powóz albo idą ludzie z pielgrzymką do Oliwy. Tak mogła wyglądać późniejsza ulica Polanki w czasach, kiedy właścicielami tych ziem byli cystersi. 
Tak, ale chyba wtedy jej trasa przebiegała inaczej. Opactwo było otoczone murami. Jedyny wjazd z tej strony to Dom Bramny, czyli dzisiejszy Dom Zarazy. 
Tak, najpewniej jej końcowy odcinek skręcał na zachód i prowadził przez okolice dzisiejszego Kościoła Najświętszej Maryi Panny Królowej Korony Polskiej, aby dotrzeć do bramy wjazdowej opactwa. Zresztą średniowieczne drogi bywały mocno rozjeżdżone i często tworzące się koleiny zmuszały do modyfikacji trasy tak, że przebieg drogi i jej szerokość dynamicznie się zmieniały, głównie w zależności od pory roku. Tak było w średniowieczu.  
Cystersi oliwscy prowadzili wtedy wielkie przedsiębiorstwo produkcyjne. A że byli mistrzami w sztuce pozyskiwania taniej energii wodnej, a tutaj potoków było pod dostatkiem, wkrótce pojawiły się w okolicy młyny, kuźnice, papiernie. Przy drodze, o której mówimy, powstała osada i wiemy, że już w 1279 roku stały tu budynki mieszkalne i gospodarcze, ale przede wszystkim była kuźnia nad potokiem spływającym ze wzgórza. Osada nosiła nazwę Polanke i nawiązywała do polany pośród lasów, bo warto pamiętać, że teren od wzgórz oliwskich po wydmy Zatoki Gdańskiej porastały wtedy lasy. Ich wyręb nastąpił stosunkowo późno, bo dopiero w latach sześćdziesiątych dziewiętnastego wieku, przed budową linii kolejowej Słupsk-Sopot-Gdańsk. 
Więc od nazwy wsi Polanke mamy nazwę drogi? 
Tak, bardzo ważnej drogi. Tędy przybywali królowie polscy w odwiedziny do Oliwy w sprawach religijnych i politycznych. Władysław Łokietek, Zygmunt August czy królowie elekcyjni. Zwłaszcza Zygmunt III Waza wybrany na wolnej elekcji na króla Rzeczypospolitej Obojga Narodów, tutaj, w kościele, ślubował Pacta Conventa, czyli osobiste zobowiązania i tędy jechał do Gdańska. Podobnie jego synowie, Jan Kazimierz i Władysław Waza czy król Jan III Sobieski, a później delegacje polskich i szwedzkich posłów i francuscy dyplomaci w 1660 roku, podczas rokowań pokojowych po wojnach szwedzkich. 
A istnieją jakieś opisy tych wydarzeń? 
Niestety nie, cała uwaga ówczesnych komentatorów skupiona była na uroczystych wjazdach do samego Gdańska, przed Bramą Wyżynną. Pamiętasz może? Kilka lat temu oglądałyśmy wystawę w ratuszu głównego miasta: "Król jedzie". 
Oj, tak, to była duża wystawa prezentująca historię królewskich wjazdów, rekonstrukcje wydarzeń, scenariusze i całe teatrum ceremoniale. No dobrze, ale wracając do Oliwy i ulicy Polanki, dla mnie pierwsze skojarzenie to nie królowie podążający do Gdańska czy pielgrzymi, ale dwory bogatych gdańszczan, a właściwie pałace - ile ich było, siedem czy osiem? Opowiedz proszę, kiedy powstały i dlaczego. 
Droga z Gdańska do Oliwy przebiegała przez niezwykle malownicze tereny, pełne zieleni, szumu potoku,  śpiewu ptaków i była na wyciągnięcie ręki dla bogatych mieszczan gdańskich, którym coraz trudniej żyło się w zagęszczonym brudnym mieście. Tym bardziej, że zaczęły pojawiać się choroby, zarazy dziesiątkowały co jakiś czas ludność Gdańska. 
Popatrz, ucieczka z miasta ma długą tradycję. 
Tak - i gdzieś na początku siedemnastego wieku cystersi rozpoczęli dzierżawę ziemi bogatym gdańszczanom. Ci stawiali najpierw domy letnie w konstrukcji szkieletowej, a potem murowane i bogato dekorowane. Bardzo ważnym elementem każdej rezydencji był ogród, bo przecież przybywano tu, aby odpoczywać. I tak powstawały ogrody kwaterowe w stylu francuskim, czyli symetryczne, świetnie przystrzyżone, oparte na zasadach kontrastu z bindażami, czyli tak uformowanymi drzewami, że tworzyły zielone tunele z labiryntami, altanami. Potem przyszła moda angielsko-chińska wprowadziła ogrody dzikie, swobodne, romantyczne z nierównościami terenu, nieregularnym rozmieszczeniem roślin, altanami, ruinami budowli. Równie ważne było, aby na terenie rezydencji znajdował się punkt widokowy, z którego trzeba było podziwiać morze i statki na Redzie. 
Pisze o tym właścicielka Dworu III, Johanna Schopenhauer, a nawet wspomina więcej. Posłuchaj, jaki miała widok z okna. "W oświetleniu wieczornym i porannym, poruszone burzą do swych najgłębszych głębin, błyszczące w jasnym świetle słonecznym, albo chwilowo zacienione przez przelatujące chmury, zależnie od godzin dnia, wiecznie zmienne - morze - użyczało mi widowiska, które nigdy nie nużyło. A gdy wieczorem nie zamknęłam okiennic, budził mnie pierwszy krąg słońca unoszącego się nad Bałtykiem. Zdarzało się nieraz, że o północy niewypowiedziana wspaniałość ciepłej nocy letniej, w czasie której słońce jakby tylko dla żartów, chowa się na krótkie godziny, zatrzymywała mnie długo przy otwartym oknie. Purpurowy pas, który oznacza na horyzoncie miejsce zachodu słońca, jeszcze nie zagasł. Druga godzina poranna jeszcze nie wybiła, a już płonęło wschodnie niebo, coraz to większą wspaniałością. Widziałam obie latarnie morskie na półwyspie Hel i na wybrzeżu gdańskim, niczym migające w ciemnościach meteory. Słuchałam jeszcze czas jakiś poszumu drzew w sąsiednim lesie. Przedziwnego ćwierkania rozmarzonych ptaków w ogrodzie. Aż w końcu szmer zawsze czynnego pod moim oknem wodotrysku usypiał mnie niepowstrzymanie". 
Widok musiał być niesamowity. Sam dwór, w którym mieszkali Schopenhauerowie, był najstarszy z oliwskich dworów. Powstał już w 1625 roku w rejonie tej kuźni nad potokiem, na północ od wsi Polanke. 
A kiedy powstały pozostałe dwory? 
Według profesora Marcina Gawlickiego, autora niezwykle ciekawej książki o podmiejskich rezydencjach mieszczan gdańskich na Polankach, dwory tutaj powstawały na przestrzeni kilkunastu lat siedemnastego wieku, a ostatnim był Dwór VII z 1665 roku. 
A dlaczego tak zostały ponumerowane? 
To już robota urzędników niemieckich, którzy wpisując je do ksiąg własnościowych w dziewiętnastym wieku, nadali numerację, licząc od klasztoru oliwskiego. Przy czym ciekawe jest, bo wspomina się również o istnieniu Dworu VIII. Jest o nim wzmianka tylko w jednym dokumencie z siedemnastego wieku, a potem cisza, ale niektórzy uważają, że był na terenie późniejszej gospody Białe Jagnię pod numerem 58. Sprawa niewyjaśniona. 
A co powiesz o mieszkańcach tych dworów? 
Tu musiałabym wymieniać przedstawicieli wielu znanych rodów gdańskich, kupców, rajców, burmistrzów, a ty przestałabyś słuchać - ograniczę się do tych najciekawszych. Na Dworze I, zwanym Montbrillant, czyli "mój klejnot", mieszkała rodzina burmistrza Wilhelma von Weickhmana, a sam dwór i jego topografia zainspirowały Pawła Huelle do stworzenia arcyciekawej historii, opisanej na kartach powieści "Śpiewaj ogrody". 
"Śpiewaj ogrody" to słowa od Rilkego, które oczarowały bohatera książki, Ernesta Teodora i pozwoliły mu ostatecznie zbudować komponowaną pieśń. Rzeczywiście, jest to powieść ciekawa i ze względu na temat, i ze względu na konstrukcję - to swego rodzaju powieść szkatułkowa, której fabuła składa się z kilku odrębnych opowiadań. Ich połączenie daje pełny obraz sytuacji. Jest tutaj i o muzyce, o literaturze, jest o miłości, wszystko w cieniu zbrodni, w oparach wojny. Właściwie cała powieść snuje się wokół Dworu I i jego mieszkańców, którzy zmieniali się z biegiem lat i w związku z historyczną zawieruchą. Bardzo polecamy uwadze i... idziemy dalej. 
Tak, do Dworu II, zajmowanego dziś przez Centrum Ekumeniczne Sióstr Brygidek. Kiedyś nosił nazwę Quellbrunn, czyli krynica. Miał wielki ogród sięgający aż do ulicy Polanki, a pod ziemią coś wyjątkowego, czego nie znajdziesz gdzie indziej w Gdańsku. Pod dworem był podziemny przepust z drewnianymi rurami, którymi płynęła woda do wodotrysków i fontann przed dworem. Szkoda, że dzisiaj to miejsce zajął parking, znak dzisiejszych czasów. We dworze od 1833 roku działał Dom Pracy i Dom dla Ubogich. Pamiątką po ludziach związanych z tą instytucją jest nieistniejący cmentarz, tuż za dawnym budynkiem archiwum IPN-u. Pozostała po nim kaplica cmentarna, a groby ciągle są pod ziemią. Chowano tu starych ludzi z przytułku, ale często też dzieci z pobliskiego sierocińca. 
To smutne, że pamięć o tym miejscu zaginęła. 
Tuż obok jest właśnie Dwór III, który miał najsłynniejszych mieszkańców, rodzinę sławnego filozofa niemieckiego Artura Schopenhauera. 
A dzięki „Gdańskim wspomnieniom młodości” jego matki Joanny, spisanym wzruszającym poetyckim językiem, sceny z dawnych lat stają przed nami jak malowane. Joanna pisze: "Pierwszy ciepły powiew wiosenny, pierwsze fiołki, pierwsze wiosenne pączki wzywały mnie corocznie do naszego letniego domu koło Oliwy, gdzie pozostawałam do późnej jesieni, tylko bardzo rzadko zaglądając do miasta. Wielki, piękny ogród, pełen kwiatów i owoców, las ze swoimi wspaniałymi zboczami i wysokim sklepieniem drzew. Duży staw ogrodowy z barwnie pomalowaną gondolą, którą mi mój mąż sprowadził z Archangielska. Miałam również zwierzęta dla swej przyjemności. Parę koni, którymi mogłam dowolnie wyjeżdżać na przechadzkę, czego nie wliczam, bo wówczas wolałam raczej chodzić niż jeździć. Dwa piękne, malutkie hiszpańskie pieski, osiem jagniąt, których toaletą zajmowała się żona ogrodnika i które nie ukazywały mi się inaczej jak śnieżnobiałe i starannie wyszczotkowane. Jagnięta miały dzwoneczki na szyi, nastrojone według nowego wynalazku angielskiego. Wszystkie tworzyły razem jakby srebrzystą, bardzo czystą oktawę. Pluskanie ryb, śpiew ptaków, szum wiatru w lesie, uroczo miły koncert moich owiec pasących się na łączkach użyczały mi pełnego wypoczynku, po kilku godzinach zajęcia domowego”. Cóż, Joanna Schopenhauer maluje słowami sielankowe obrazy. A jak jest dziś przy Dworze III? 
Niestety, dostęp do dworu jest niemożliwy, ponieważ znajduje się tutaj dom poprawczy. Jedyny oryginalny zabytek z czasów filozofa, to grota widokowa, w której Joanna Schopenhauer podziwiała wschody słońca i statki na Redzie czy światła latarni na Helu. Niewykluczone, że z małym Arturem na kolanach. Niestety stan techniczny groty jest tak dramatyczny, że niedługo strop zawali się i ostatni świadek tamtych czasów zniknie. A szkoda. 
Zdaje się, że podobna refleksja towarzyszyć nam będzie przy oglądaniu Dworu IV, tu dzieła zniszczenia dokonała niedbałość i pożar w 2015 roku. Tym sposobem dwór, który należał do znanej gdańskiej rodziny, burmistrza Karola Groddecka, przypomina zapomnianą ruderę. Wprawdzie Groddeckowie zostali upamiętnieni swoim rondem w Śródmieściu, ale szkoda tego budynku. 
Tak, szkoda, tutaj też bywał młody Gotfryd Ernest Grodeck, późniejszy profesor, nauczyciel łaciny Filomatów Wileńskich, czyli samego Adama Mickiewicza. Dwór IV wyróżniał się również wspaniałym dużym ogrodem. Część z tej posesji została wydzielona i stała się Dworem V, zwanym Dworem Anielskim. Chociaż profesor Andrzej Januszajtis optuje za tym, żeby nazywać go Dworem Angielskim, ponieważ w Kronice Oliwskiej cystersów jest wzmianka, że z uwagi, iż często zamieszkiwali go Anglicy, nazywano go Angielskim Dworem. Z Dworu VI praktycznie nic nie zostało, a był on znany choćby z tego, że w drodze do Gdańska, w 1807 roku, nocował w nim sam cesarz Napoleon Bonaparte. Również analiza cen sprzedaży tego dworu wskazuje, że była jedną z najdrożej sprzedanych posesji w Gdańsku w dziewiętnastym wieku. Po pożarze w 1831 roku dwór nie został już odbudowany, a część rokokowego portalu przeniesiono i zdobi wejście do budynku przy ulicy Abrahama 27. 
No i był jeszcze Dwór VII. Profesor Marcin Gawlicki zamieścił rekonstrukcję rozplanowania tego zespołu dworskiego w oparciu o plany z 1795 roku. Od strony drogi z Gdańska do Oliwy do położonego w centrum założenia dworu, prowadziła aleja. Dwór o planie prostokąta zwrócony był fasadą w kierunku południowo-wschodnim. Nieopodal znajdowały się oranżeria i pawilon ogrodowy. Zbocza wzgórz zagospodarowano tarasami tworzącymi tło rezydencji, szczególnie w widoku od strony drogi i głównego wjazdu. Ważnym elementem kompozycji był system wodny, którego skala i forma krajobrazowa z przecinającymi się kanałami, płaszczyznami stawów oraz wodotryskami, które zapewne na nich umieszczono, stawiają Dwór VII pośród najlepszych rezydencji tego okresu w okolicach Gdańska. 
No właśnie, a z biegiem czasu okazało się, że Dwór VII miał najmniej szczęścia, bo dosłownie nic po nim nie zostało po 1945 roku, a właściwie pozostała nazwa, która przeszła na nowopowstałe osiedle na tym terenie. 
I jeszcze kamień śpiący w krzakach przy ulicy Chełmońskiego, nieopodal miejsca, gdzie stał niegdyś pomnik Janka Krasickiego. Według niektórych przewodników, kamień mógł należeć właśnie do dworskich zabudowań. 
Dawne rezydencje, piękne widoki, wspaniałe ogrody, to już wszystko przeszłość. Gospodarzami dworu zostały rodziny oraz instytucje, radząc sobie z tym ze zmiennym szczęściem, więc rodzi się pytanie, co dalej? Jakie widoki na przyszłość mają oliwskie rezydencje? 
Dziękujemy za wysłuchanie podcastu "Oliwskie opowieści z fotografią w tle". 
Grażyna Niemyjska i Magdalena Majchrzakowska, lokalne przewodniczki po Oliwie.  
Nagranie powstało w ramach projektu Instytutu Kultury Miejskiej.