https://docs.google.com/document/d/1OKAMBQ7D1V-pPIJ90QucURUqhRIIsSVjuGIDRJHhSAU/edit?pli=1
Dźwiękowe opowieści lokalnych przewodniczek i przewodników. Gdańsk i jego dzielnice. Oliwa. Część 9.
[muzyka: Summer Shower - Quincas Moreira]
Grażyna: Magda, jesteśmy w sercu Oliwy przy Starym Rynku, a ja zabieram Cię dzisiaj do lasu. Jaką trasę wybierasz?
Magda: O, kochana, najkrótszą, przez piękną uliczkę, którą można by nawet nazwać promenadą, ale mówimy o niej Leśna. Niezbyt długa, brukowana, biegnąca lekko pod górkę i przy tym bardzo urokliwa.
Grażyna: Ma jeszcze jedną cechę, zachowała swoją przedwojenną nazwę! Jedynie ona w Oliwie. No może jeszcze Stary Rynek Oliwski przed wojną nazywany Przy Rynku. Po 1945 roku ulica nazywała się Armii Polskiej, ale wróciła do starej nazwy po upadku komuny. Ale zanim wejdziemy w Leśną, zatrzymajmy się przy Starym Rynku Oliwskim. Wejście na Leśną otaczają po bokach dwa ciekawe budynki z adresem Stary Rynek 6 i 7, więc najpierw na nich skupmy uwagę.
Magda: Pod nr 7, po prawej stronie stoi budynek dawnego zajazdu zwanego Przed Klasztorem, a potem Wielką Karczmą. Dzisiaj po gruntownej przebudowie mieści się tutaj luksusowy pensjonat Stara Karczma, nawiązujący do dawnej funkcji. A przed 1945 rokiem na parterze znajdowały się sklepy,najpierw gospodarstwa domowego Hugo Assmanna, a potem sklep kolonialny i restauracja.
Grażyna: Obok stoi kamienica Stary Rynek 6. Zajmuje cały narożnik i część ulicy Leśnej. Jej usytuowanie podkreśla jeszcze wieżyczka – taka dominanta. Ze stromym czerwonym dachem, wykuszami, balkonami i trójkątnymi szczytami kamienica wygląda malowniczo. Ale przede wszystkim już od samych początków pełniła ważną rolę, tu były wygodne, nowoczesne mieszkania, a na parterze pomieszczenia przeznaczone na sklepy.
Magda: Czyli taki oliwski dom towarowy? Słyszałam, że po wojnie to tam był sklep kosmetyczny, papierniczy, zabawki i książki dla dzieci, a potem ubrania, tekstylia. Dzisiaj Żabka i Sklep odzieżowy kontynuują tę tradycję.
Grażyna: Dokładnie! Kamienica powstała około 1905 roku i należała do Bruno Lindenau'a, który wcześnie kilka lat poślubił Elisabeth, córkę gdańskiego mistrza piekarskiego Emila Schuberta. Pod tym adresem Bruno Lindenau założył drogerię Pod Krzyżem i prowadził ją aż do śmierci w 1935 roku, a po nim jego następcy aż do 1945 roku.
Magda: Pamiętajmy, że ówczesna drogeria trochę przypominała aptekę. Z ogłoszeń wynika, że obok kosmetyków w ofercie mieli również leki i produkty apteczne, np.: preparat na ukąszenia czy cukierki z igieł sosnowych na kaszel. Zajmowali się także fotografią, choć nie ma pewności, czy wykonywali na miejscu zdjęcia, czy też tylko sprzedawali różne fotografie.
Grażyna: Tak, drogeria była konkurencyjna dla aptek. Być może Lindenau nie mógł uzyskać koncesji na aptekę, bo dwie już istniały i to wystarczało. Może nie miał też potrzebnych kwalifikacji.
Magda: W każdym razie ta drogeria była znana i nieustannie reklamowała się w Olivaer Nachrichten, amieszkanie tutaj było formą potwierdzenia wysokiego statutu finansowego i społecznego. W książce adresowej z lat 1926-1927 spotykamy nazwisko architekta Singera znanego z oliwskich projektów kaplicy cmentarnej czy kościoła w Jelitkowie. Brzmi ciekawie, ale wejdźmy na Leśną, Waldstraße, Leśną drogę.
[odgłos kroków po bruku]
Grażyna: Przed nami po lewej stronie stoi kamienica nr 1 sąsiadująca z domem Lidnenauów. Zbudowano ją na działce należącej do Bruna Lindenau stosunkowo późno, bo dopiero w 1914 roku, kiedy stały już wszystkie domy na Leśnej i tylko fundamenty ewangelickiego kościoła Pojednania powoli wznosiły się ku górze. Kamienica okazała, dwupiętrowa z mieszkalnym poddaszem, wykuszami, balkonami, podwójnym szczytem od strony ulicy Leśnej, była dowodem na to, że interesy Bruno Lindenaumrozwijały się doskonale a łut szczęścia pozwolił mu na zakończenie budowy tuż przed wielką wojną. Na parterze oczywiście miejsce na sklepy i mamy tu sklep z artykułami metalowymi i gospodarstwa domowego Eduarda Springera oraz artykuły kolonialne i delikatesowe Wilhelma Thiela.
Magda: Po wojnie długo, długo działała tu apteka. Może na bazie tego, co zostało po drogerii Lindenaua. A co powiesz o mieszkańcach? Pewnie śmietanka oliwska?
Grażyna: Tak, mamy tu kupca, rentiera, sędziego, ale chcę opowiedzieć o osobie, która widnieje w książce adresowej pod niepozornym wpisem: Margaret Frost wypożyczalnia współczesnych książek, a potem wychodzi za mąż i występuje już jako pani Gillwald. To jej fotografia.
[muzyka: Snowfall Butterflies - Asher Fulero],
Magda: O! Jaki ciepły klimat bije z tego zdjęcia, jaka miła atmosfera. Na fotografii widzę subtelną kobietę i dziecko. Ile to dziecko może mieć lat? Około pięć? Mimo tego, że zdjęcie z całą pewnością robione jest w fotograficznym atelier, obie modelki, bo dziecko jest chyba dziewczynką, mają na sobie zimowe czy późnojesienne stroje. Na białym tle: Kobieta w czerni, dziecko w bieli. Kobieta ma na głowie toczek z futerka, ubrana jest w ciemny płaszcz z grubej tkaniny o widocznych splotach. Wokół jej szyi miękko układa się kołnierz z lisiego futra, czarnego futra, którego włosy delikatnie rozjaśniają się na końcach. Dziecko natomiast ma na sobie kombinezon z kapturkiem założonym na jasne włosy. Kombinezon również wykonany jest z grubo tkanego ciężkiego płótna. Kobieta usiadła i odpowiednio do sytuacji pochyliła się lekko, a dziecko stojące po jej prawej stronie przytuliło główkę do jej ramienia. Ich ręce splatają się na kolanach kobiety. Obie mają takie same duże radosne ciemne oczy i taki sam uśmiech błądzący po twarzy. Nie patrzą w obiektyw, ale trochę w bok, może na fotografa, który zatrzymał to wszystko w kadrze, zatrzymał czas i młodość? Wiesz, Grażyno, jak stara jest ta fotografia i jakie były losy Margaret? 
Grażyna: Fotografia pochodzi z 1945 roku, zapewne tuż przed ucieczką z Gdańska. Rodzina ostatecznie osiadła w Singen niedaleko granicy ze Szwajcarią. Ale to ostatni akord ich pobytu w Oliwie, a warto poznać początek, bo Margarete z domu Frost była córką bardzo majętnego i zamożnego kupca Gustava Frosta. Razem z bratem Gustav i Oskar prowadzili duży sklep meblowy w Gdańsku. Margarete Frost do życia wybrała Oliwę i Waltera Gillwalda stolarza artystę za męża. Jego różnorodne wyroby głównie z metaloplastyki jak świeczniki, lustra, ciągle można kupić w sprzedażowych serwisach internetowych.Małżeństwo Gillwaldów mieszkało jeszcze pod adresem Leśna 10, a w czasie wojny przy Kwietnej 28.
Magda: Fajna historia. A gdzie pójdziemy teraz?
Grażyna: Numeracja domów przy ulicy Leśnej jest dookolna, dlatego zaraz przy numerze 1 mamy 2, czyli kolejną willę, tym razem nieco mniejszą i skromniejszą. Należała początkowo do nauczyciela Warmke a potem do Waltera Sieberta, przemysłowca, dyrektora firmy ACLA, firmy, która zajmowała się dystrybucją smarów, olejów i handlowała również z polskimi przedsiębiorstwami.
Magda: Natomiast narożna kamienica nr 3 nie grzeszy skromnością, za to zachwyca detalami, i choć czas nie obchodzi się z nimi łagodnie, wciąż przyciąga wzrok przechodnia. Niezwykła jest choćby weranda, a na niej w łuk wygięte drewniane ornamenty i ciekawy podział okien. Słodkie są kwadratowe szybki w narożnikach tych okien, które w promieniach słońca pięknie mienią się czerwienią i granatem wpadającym w zieleń. Ta kamienica to oczywiście zabytek. Opowiedz nam proszę, kto miał przyjemność tu mieszkać?
Grażyna: Mieszkańcy tej kamienicy, to wyjątkowe i znaczące oliwskie rodziny. Opowiem o trzech. 
[muzyka: Bach Cello Suite No. 1, G Major, Prelude - Cooper Cannell w tle] 
Grażyna: Najpierw rodzina Bielerów, Niemców. Ojciec Georg był weteranem wojny prusko-francuskiej z odznaczeniami i długo przewodniczył oliwskiemu stowarzyszenie Wojaków Królowej Luizy. Często w willi odbywały się spotkania byłych żołnierzy weteranów, wspominano, śpiewano patriotyczne pieśni. Jego córka Eva znalazła miłość i męża wśród oliwskich kuracjuszy – berliński malarz Louis Lejeune i ona pobrali się w 1909 roku w Oliwie. Na poddaszu w 4 pokojowym mieszkaniu nad nimi żyli w tym czasie Tejkowscy.
[muzyka: Wind_SoundBible_Mark_DiAngelo]
Magda: Czekaj, kojarzę ich grób na oliwskim cmentarzu, blisko weterana powstania styczniowego Antoniego Pikarskiego. Wypisano strasznie dużo nazwisk na ich płycie nagrobnej.
Grażyna: Tak, to była liczna rodzina. Pochodzili z ziemi chełmińskiej. Zarówno rodzice, Anastazy i Kazimiera, jak i synowie, wszyscy byli mocno zaangażowani w działalność polskich organizacji. Pobłażliwie mówiono o nich „klub starych kawalerów”, bo synowie dosyć późno znaleźli wybranki serca i nie wszyscy. W domu przy Leśnej 3 mieszkali ponad 20 lat. Senior rodu - Anastazy był aktywnym członkiem zarządu chóru Lutnia, więc tutaj odbywały się spotkania zarządu chóru i próby chórzystów. Pani Kazimiera dbała o rodzinną i patriotyczną atmosferę tych spotkań. Zbierała się tam również młodzież z Towarzystwa Filaretów i z pierwszej drużyny harcerskiej, w której jako współtwórca działał najmłodszy ich syn Mieczysław. Synowie, dobrze wykształceni objęli posady urzędnicze w Wolnym Mieście Gdańsku i aktywnie działali w takich organizacjach jak Gmina Polska, Macierz Szkolna, Związek Urzędników Kolejowych, Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, czy w Klubie Sportowym „Gedania”, a nawet w Tajnej Organizacji Wojskowej "Polonia". Tak było do lata 1939 roku, bo wybuch wojny oczywiście zmienił wszystko bezpowrotnie.
Magda: No właśnie, czy masz na myśli przeprowadzkę i bolesne fakty z historii rodziny, zwłaszcza z jej męskiej części?
Grażyna: Tak, w miarę dorastania synów, mieszkanie w Oliwie przy Leśnej 3 na drugim piętrze, stawało się coraz ciaśniejsze. W 1936 roku rodzina przeniosła się więc do pięciopokojowego mieszkania przy ul. Kaprów 2 z dużym ogrodem. Dziś na tej działce znajduje się sklep Biedronka.
[muzyka: Melancholia – Godmode]
Grażyna: 1 września 1939 r. o 5.00 rano Niemcy aresztowali Anastazego-ojca i najstarszego syna Maksymiliana. Pozostałych nie było w domu. Anastazy dzięki staraniom rodziny został zwolniony z obozu. Miał wtedy ponad 80 lat i był najstarszym więźniem w Stutthofie. Maksymiliana zaś przeniesiono do Sachsenhausen, potem do Mauthausen, gdzie przebywał do końca wojny. Po wojnie wrócił do Oliwy.Czesław został również aresztowany i przewieziony do Viktoriaschule. Potem Nowy Port, Grenzdorf i Stutthof, gdzie jako więzień z numerem 3627 został rozstrzelany w styczniu 1940 roku. Najbardziej sensacyjne przeżycia stały się udziałem najmłodszego Mieczysława. Za swoją działalność otrzymał od Niemców wyrok śmierci. Udało mu się dwukrotnie uciec z transportu. Ukrywał się w Warszawie i działał w strukturach Armii Krajowej. Po wojnie szczęśliwie wrócił do rodziny w Oliwie. Jednak powojenne życie pod nową, polską administracją nie oznaczało końca prześladowań. Zmuszano ich do wyjazdu do Niemiec. Na szczęście walczyli o prawo pobytu w Oliwie, pisali odwołania powołując się na przedwojenną działalność na rzecz polskości i odnieśli sukces. Zostali w Oliwie, ale rodzinnego domu już nie było, więc rozpierzchli się po Gdańsku. Dziś spoczywają na oliwskim cmentarzu.
Magda: Tak, cmentarz oliwski, znaczące miejsce na mapie naszej dzielnicy, jest – jak pisałyśmy w IV części Oliwskich Impresji – jak księga gęsto zapisana pojedynczymi biografiami niezwykłych ludzi. Tymczasem dziękujemy za piękną przechadzkę, a na ulicę Leśną wrócimy już niebawem w kolejnym odcinku podcastowych opowieści.
Magda: Dziękujemy za wysłuchanie podcastu Oliwskie opowieści z fotografią w tle. 
Grażyna: Grażyna Niemyjska.
Magda: I Magdalena Majchrzakowska. Lokalne przewodniczki po Oliwie. 
KONIEC