Piotr Szczudłowski, Kościół katolicki wobec poewangelickich świątyń w Gdańsku, Nasza Przyszłość, Tom 84, Kraków 1995, str. 292-296.   Przekazał Adam Kromer.

W Oliwie dwa ewangelickie kościoły stały się po wojnie katolickimi. Jeden przejęło duchowieństwo diecezjalne, natomiast drugi cystersi, którzy nadali świątyni wezwanie Królowej Korony Polskiej.

Cystersi przybyli do zniszczonego Gdańska niemal nazajutrz po ustaniu walk o miasto w marcu 1945 r. Pierwsze kroki skierowali do Oliwy, gdzie znajduje się ich historyczna siedziba, którą utracili w XIX w. Nie mogli jednak do niej wrócić, była bowiem zajęta przez duchowieństwo diecezjalne i pełniła funkcję kościoła katedralnego. Skierowali się więc do pobliskiego kościoła poewangelickiego, zwanego przez ewangelików kościołem zgody albo kościołem Pojednania. Świątynia nie została na szczęście zniszczona w 1945 r. i zachowała się w dobrym stanie. Pewnego uszczerbku doznała dopiero w 1956 r., kiedy przelatujący nad Oliwą mały samolot zaczepił o hełm wieży kościelnej i strącił krzyż. Do 1994 r. hełm wieży był zwieńczony tylko małym, nieproporcjonalnym do całości, prowizorycznym krzyżem.

Już 20 kwietnia 1945 r. o. Jan Eugeniusz Komasa SOCist uzyskał upoważnienie od prezydenta Gdańska do zabezpieczenia świątyni i odprawiania w niej nabożeństw. Upoważnienie to zostało sporządzone w dwóch wersjach językowych, polskiej i rosyjskiej. W dniu 2 lipca 1945 r. kościół został poświęcony, otrzymał nowe wezwanie i zaczął służyć ludności katolickiej. W tym samym miesiącu władze wojewódzkie uznały, że należy sporządzić akt formalnego przejęcia kościoła przez cystersów z rąk dotychczasowych gospodarzy świątyni. Postanowiono, że w UW Gdańskim odbędzie się spotkanie o. Gerarda Matuły SOCist z superintendentem Janem Vorwergiem. Podczas tego spotkania, w obecności urzędników, obaj duchowni mieli podpisać akt zdawczo-odbiorczy kościoła. Do spotkania najprawdopodobniej nie doszło, pomimo że władze wojewódzkie 31 lipca 1945 r. skierowały do superintendenta J. Vorwerga pismo wzywające do stawienia się w UW. Nic nie wskazuje na to, by istniał akt przejęcia świątyni przez cystersów podpisany przez oliwskiego superintendenta. Jeśli pismo UW Gdańskiego do niego dotarło, to musiał być nim zdziwiony. Proszono go bowiem, by uczestniczył w sporządzaniu aktu przejęcia kościoła przez katolików w czasie, kiedy świątynia była już od prawie miesiąca poświęcona katolickim obrzędem. Władze zamierzały skłonić go do uznania faktów dokonanych.

Zakonnicy z Oliwy chcieli, by decyzja prezydenta Gdańska z 20 kwietnia 1945 r. zezwalająca im na zabezpieczenie i użytkowanie kościoła została uzupełniona uznaniem ich za właścicieli obiektu. Dlatego w dniu 1 lutego 1947 r. skierowali do OUL w Gdańsku wniosek o przekazanie im świątyni na własność. Prośba ta została przez gdański OUL przekazana Wydziałowi Społeczno-Politycznemu UW Gdańskiego, gdzie 19 kwietnia 1948 r. uznano, że kościół powinien być przyznany wnioskodawcom jedynie w tymczasowe użytkowanie. Nie sporządzono wówczas żadnego oficjalnego dokumentu o charakterze protokołu zdawczo-odbiorczego.

Opactwo cysterskie w Szczyrzycu koło Limanowej zabiegało w konsystorzu ewangelickoaugsburskim w Warszawie, najprawdopodobniej dwukrotnie, o zaakceptowanie przejęcia kościoła przez zakonników. Konsystorz dwukrotnie wyraził swoją zgodę. Do 1957 r. cystersi użytkowali świątynię na podstawie decyzji prezydenta Gdańska z kwietnia 1945 r., która miała niejako prowizoryczny charakter. Kuria Biskupia Gdańska zabiegała o jej potwierdzenie u władz wyższego szczebla. Z tego powodu wystosowała 9 sierpnia 1957 r. do PWRN w Gdańsku i 29 sierpnia 1957 r. do UdsW w Warszawie pisma z prośbą o sporządzenie odpowiedniego protokołu zdawczo-odbiorczego. To ostatnie pismo wysłano za pośrednictwem PWRN w Gdańsku. Zanim jednak PWRN skierowało sprawę do Warszawy, zwróciło się z prośbą do PMRN w Gdańsku o opinię. Uzyskawszy z PMRN opinię pozytywną dla cystersów, PWRN przesłało wniosek Kurii do UdsW wraz z informacją, iż nie ma zastrzeżeń do pozytywnego załatwienia sprawy. Odpowiedź UdsW datowana 2 lipca 1958 r. zawierała zgodę na przekazanie cystersom obiektu. Jej konsekwencją było pismo WdsW PWRN w Gdańsku polecające PMRN sporządzenie w tej sprawie protokołu zdawczo-odbiorczego. Został on podpisany 6 września 1958 r. przez przekazującego urzędnika Wydziału Finansowego PMRN w Gdańsku i przejmującego o. Władysława Daniela Woźnego SOCist, przeora oliwskiego domu zakonnego (59). Cystersom przekazano pod zarząd i użytkowanie kościół, który od 1945 r. znajdował się, za zgodą władz, w ich faktycznym posiadaniu.

(59) Arch. parafii Królowej Korony Polskiej, Odpis protokołu zdawczo-odbiorczego z 6 IX 1958 r.

Skarb państwa pozostawał właścicielem kościoła poewangelickiego w Oliwie do 29 czerwca 1971 r. Z tym dniem opactwo cysterskie w Szczyrzycu przejęło świątynię na własność (60).

(60) Tamże, Decyzja WdsW PWRN w Gdańsku z 18 X 1972 r. Nr Wz IV/ X/43/Gd/72.

Druga oliwska, ewangelicka świątynia Św. Jakuba nie doznała w 1945 r. większych uszkodzeń. Z pożogi wojennej i tragicznych wydarzeń bezpośrednio po zajęciu miasta przez wojska sowieckie, wyszła w dobrym stanie. Uszkodzona została jedynie jej instalacja elektryczna, a w oknach brakowało szyb. Krótki czas po zakończeniu działań wojennych w mieście ewangelicy zbierali się jeszcze na nabożeństwa w kościele Św. Jakuba. Najprawdopodobniej nabożeństw tych odbyło się jedynie kilka. Z biegiem miesięcy ludność niemiecka, w większości ewangelicka, została wysiedlona na zachód. W jej miejsce napływała polska ludność katolicka. Do miasta przybywali także duchowni katoliccy. Jednym z nich był ks. Tomasz Kolakowski, najprawdopodobniej kapelan wojskowy. On pierwszy zainteresował się poewangelickim kościołem Św. Jakuba. Skontaktował się w sprawie przejęcia obiektu z pastorem Z. Michelisem, przedstawicielem Konsystorza ewangelickoaugsburskiego. Wystosował także wniosek do UW Gdańskiego o przydzielenie świątyni. Wniosek ten pastor Z. Michelis opatrzył 23 października 1945 r. adnotacją, iż nie zgłasza zastrzeżeń wobec przekazania kościoła do tymczasowego użytkowania na cele specjalnego duszpasterstwa do personalnej dyspozycji wnioskodawcy (61). Ks. T. Kolakowski nosił się z zamiarem zorganizowania w kościele ośrodka duszpasterstwa wojskowego, co może dziwić, bowiem rozmiary obiektu są niewielkie.

(61) AAG III KB I 97 k. 30, Odpis pisma UW Gdańskiego z 23 VII 1946 r. do DW MAP.

Na skutek wniosku ks. T. Kolakowskiego, opatrzonego adnotacją pastora Z. Michelisa, UW Gdański wydał 29 października 1945 r. decyzję o przekazaniu kościoła wnioskodawcy. O obiekt starał się też, z ramienia Kurii Biskupiej Chełmińskiej i Gdańskiej, ks. Leon Kossak-Główczewski. Jego wniosek, jako administratora parafii katedralnej Trójcy Świętej w Oliwie, wpłynął do UW Gdańskiego 15 listopada 1945 r. Między obu księżmi wnioskodawcami doszło do porozumienia, zgodnie z którym ks. T. Kolakowski przekazał obiekt ks. L. Kossak-Główczewskiemu. Rychło okazało się, że nie tylko katolicy zainteresowani byli świątynią Św. Jakuba. Oto bowiem 3 czerwca 1946 r. i 25 czerwca 1946 r. wpłynęły do UW Gdańskiego dwa wnioski z parafii prawosławnej w Gdańsku. Jej proboszcz, ks. Eugeniusz Naumow skontaktował się z Konsystorzem ewangelickoaugsburskim w Warszawie. W rezultacie, reprezentujący Konsystorz pastor Jan Szeruda złożył 20 czerwca 1946 r. pisemne oświadczenie, iż władze konsystorskie przekazują gdańskiej parafii Kościoła prawosławnego poewangelicką świątynię Św. Jakuba. Zmiana stanowiska strony ewangelickiej w sprawie kościoła wynikła stąd, że ks. T. Kolakowski nie dotrzymał umowy, którą zawarł z pastorem Z. Michelisem, uzyskując jego zgodę na przejęcie przez siebie obiektu. Zgodnie z tą umową uzyskał świątynię jedynie do personalnej dyspozycji, bez prawa odstępowania jej osobie drugiej. Prawosławni, dowiedziawszy się o planowanej katolickiej uroczystości poświęcenia świątyni, wystąpili do administratora parafii katedralnej 8 lipca 1946 r. z protestem oraz z prośbą o oddanie im kościoła. Do swego pisma dołączyli oświadczenie pastora J. Szerudy.

Na marginesie należy dodać, że 10 lipca 1946 r. o przydzielenie kościoła Św. Jakuba wpłynął do UW Gdańskiego wniosek od trzeciego wyznania chrześcijańskiego, a mianowicie od przedstawicieli wspólnoty metodystycznej.

Protest władz gdańskiej parafii prawosławnej, a także dołączona doń groźba wkroczenia na drogę sądową, nie odniosły żadnego skutku. Dnia 14 lipca 1946 r. odbyła się katolicka uroczystość poświęcenia świątyni. Mniej więcej w tydzień później Kuria Biskupia wystosowała do DW MAP prośbę o oddalenie złożonych przez prawosławnych wniosków o przekazanie im kościoła. Poproszono także o utrzymanie w mocy decyzji UW Gdańskiego przekazującej obiekt katolikom. Wojewoda, biorąc pod uwagę wnioski zarówno katolików, prawosławnych jak i metodystów wystąpił 23 lipca 1946 r. do DW MAP z prośbą, by ministerstwo uchyliło jego decyzję z 29 października 1945 r. i przydzieliło kościół Św. Jakuba parafii prawosławnej w Gdańsku. W dniu 2 sierpnia 1946 r. UW Gdański wystosował w sprawie kościoła jeszcze jedno pismo do DW MAP. Niestety nie udało się odnaleźć tego dokumentu. Prawdopodobnie jednak UW zmienił w tym piśmie po raz kolejny swoje stanowisko, tym razem na korzyść katolików. W odpowiedzi DW MAP zatwierdził 5 września 1946 r. decyzję UW Gdańskiego z 29 października 1945 r. W ten sposób obiekt został ostatecznie przekazany Kościołowi w zarząd i użytkowanie. Poewangelicki kościół Św. Jakuba stał się pomocniczą świątynią parafii katedralnej Trójcy Świętej w Oliwie. Nie zmieniły tego stanu podjęte w 1947 r. próby uczynienia z tego obiektu kościoła garnizonowego Marynarki Wojennej. Najprawdopodobniej decyzji DW MAP z 5 września 1946 r. nie towarzyszyło sporządzenie protokołu zdawczo-odbiorczego. Kościół przez wiele lat pozostawał tylko prawnym użytkownikiem świątyni. Właścicielem obiektu stała się parafia katedralna dopiero 29 czerwca 1971 r. Potwierdził to WdsW PWRN w Gdańsku decyzją z 20 lipca 1972 r. (62)

(62) SA WdsW UW G 51, Decyzja WdsW PWRN w Gdańsku z 20 VII 1972 r. Nr Wz IV/X/32/Gd/72.